суббота, 26 августа 2017 г.

ВОРСАНТОРЪЯС ЛӦСЬӦДӦМ – 1

тэрыблун - частота

пельӧм лыд - дробь


Зэлӧдӧм вез сырмӧ вуджйӧн новлӧдігӧн, чепӧльтігӧн либӧ мӧлӧтӧн кучкалігӧн. Сэки ми кылам кутшӧмкӧ шы. Вез дженьдӧдӧм бӧрын тайӧ шыыс лоас вӧсниджык. 

Кор нӧ кык везлӧн ӧтпырйӧ юргӧмыс миянлы кажитчӧ мичаӧн? Важ Элладаса математик Пифагор казяліс: медбур гармонияясын шыяс лӧсялӧны мӧда-мӧдныскӧд подув пельӧм лыдъяс моз. Шуам, кор ӧти шыыс сырмӧ кык пӧв ӧдйӧджык мӧд шыысь, найӧ пӧшти ӧтмоза юргасны. Татшӧм шыяс костын интервал шусьӧ октаваӧн. До-мажор гаммаын (“до-ре-ми-фа-соль-ля-си-до”) тайӧ кык “до” костын ылна.



Ӧні видзӧдлам шыяс, кодъяс тэрыблун сертиныс лӧсялӧны 3:2 моз. На костын интервал шусьӧ квинтаӧн. Тайӧ улыс “до” да “соль” костын, либӧ “фа” да вылыс “до” костын ылна.


А кыдзи сырман тэрыблун сертиныс лӧсялӧны мӧда-мӧдныскӧд “соль” да вылыс “до”? (Тайӧ нотаяс костын интервал шусьӧ квартаӧн.) Ми тӧдам нин: улыс “до” ноталӧн тэрыблун кӧ лоӧ x, сэки вылыс “до”-лӧн тэрыблуныс лоӧ 2x, а “соль”-лӧн тэрыблуныс лоӧ 3x/2. Сідзкӧ, лӧсявны найӧ кутасны мӧда-мӧдныскӧд 2x : (3x/2) = 4:3 моз.
Тайӧ жӧ ногӧн ми тӧдмалам: “фа” да улыс “до” нотаяс сырман тэрыблун серти лӧсялӧны (2/3)·2x : x = 4:3 моз. 



Ставыс тайӧ эськӧ и бур, но Пифагор казялӧма татшӧм пропорцияяслысь тырмытӧмтор. Легенда серти, сійӧ муртавлӧма шыяс кост лӧсялӧмсӧ монохордӧн. Тайӧ инструментсӧ математикыд вӧчӧма ас киӧн. Монохорд вӧлі лӧсьӧдӧма вешъян латшӧ ӧшӧдӧм ӧти везйысь. Тайӧ латшнас позьӧ вӧлі урчитны везлысь кузьтасӧ. 




Пифагор босьтіс кык ӧткодь монохорд да лӧсьӧдіс везъяс сідзи, медым найӧ ӧткодя юргисны. Сэсся медводдза монохордын сійӧ лэптіс шы 7 октава вылӧ, а мӧдас – 12 квинта вылӧ. Артмӧм шыяс юргӧмаӧсь пӧшти ӧтсяма ногӧн, но неуна торъялӧмаӧсь.

Артыштам кӧ, аддзам: медводдза монохордын везйыслӧн тэрыблун унаасис 27 = 128 пӧв, а мӧд монохордын – (3/2)12 ≈ 129.7 пӧв. Сідзкӧ, везъясыс тэрыблун сертиныс кутiсны лӧсявны 128: (3/2)12 ≈ 99:100 моз, мӧд ног шуны: лӧсялӧмыс лои 99%

Важ Элладаын шылад сикасыс этшакодь на вӧлі да, тайӧ тырмытӧмторсӧ Пифагорыд абу чайтӧма вывтi лёкӧн. Мытшӧдъяс петӧмаӧсь эрдӧ сёрӧнджык, шӧр нэмъясӧ нин.



PS Менсьым текст редактируйтiсны Сергей Елфимов да Ӧньӧ Лав.



Комментариев нет:

Отправить комментарий